БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЛАУЫН КРЕАТИВТІ ТАПСЫРМАЛАР АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ

Сауытжан Аружан Алмазқызы
студент, кафедра «Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі»,
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды Зерттеу университеті,
ҚР, Қарағанды қ.

Асетова Жаннур Бахытовна
п.ғ.м., аға оқытушы, Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды Зерттеу университеті,
ҚР, Қарағанды қ.

АҢДАТПА

Мақалада бастауыш сынып оқушыларының логикалық ойлау қабілетін дамытуда креативті тапсырмаларды қолданудың тиімді жолдары қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінің жаңартылған мазмұны оқушылардың шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын дамытуға басымдық беріп отыр. Осы орайда, бастауыш мектепте логикалық ойлаудың іргетасын қалауда креативті тапсырмалардың маңызы ерекше. Зерттеуде логикалық ойлау ұғымының теориялық негіздері сараланып, креативті тапсырмалардың құрылымы мен ерекшеліктері сипатталады. Креативті тапсырмалар оқушылардың танымдық белсенділігі мен оқу жетістіктерін арттырып, ойлау дербестігін қалыптастыруға септігін тигізетіні дәлелденді.

Кілт сөздер: бастауыш сынып, логикалық ойлау, креативті тапсырма, танымдық белсенділік, шығармашылық даму.

Қазіргі қоғамдағы жаһандану үдерісі, білім беру мазмұнының жаңаруы және ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы білім алушылардың интеллектуалдық әлеуетін дамыту қажеттілігін өзекті етіп отыр. Әсіресе, бастауыш білім беру сатысында оқушылардың логикалық ойлау қабілетін қалыптастыру – тұлғаның когнитивті дамуының іргетасын қалау ретінде қарастырылады. Себебі дәл осы кезеңде баланың танымдық қызығушылығы оянып, ойлау, пайымдау, талдау және қорытынды жасау әрекеттері қарқынды түрде қалыптаса бастайды. Бастауыш сыныптағы оқу үдерісі мазмұн, форма және әдіс тұрғысынан баланың жас ерекшелігіне бейімделген, әрі шығармашылық белсенділікті дамытуды көздеуі тиіс. Бастауыш сынып оқушылары – әлі оқу, жазу, ойлау дағдылары толық қалыптаспаған, бірақ танымдық қабілеттері өте белсенді, қызығушылығы жоғары жастағы балалар. Бұл кезең – логикалық ойлау қабілетін қалыптастырудың ең қолайлы уақыты.

Бүгінгі білім беру үдерісінің басты бағыты — оқушының жан-жақты дамыған, шығармашылықпен ойлай алатын, өз бетінше шешім қабылдай білетін тұлға болып қалыптасуын қамтамасыз ету. Бұл бағыттағы маңызды міндеттердің бірі – оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту, әсіресе бастауыш сынып кезеңінде оның іргетасын дұрыс қалыптастыру. Бастауыш сынып кезеңі — оқушының ойлау қабілетінің негізі қаланатын кезең. Сондықтан осы кезеңде логикалық ойлауды дамытуға бағытталған креативті тапсырмаларды дұрыс қолдану өзекті мәселе болып табылады.

Білім берудің жаңартылған мазмұнына сәйкес, оқушыны ақпаратты жаттап алушы емес, оны өздігінен талдап, саралап, жаңа мазмұн құра алатын жеке тұлға ретінде қалыптастыру мақсаты алдыңғы қатарға шықты. Осы орайда, логикалық ойлау – баланың зияткерлік әлеуетінің негізгі көрсеткіші ретінде ғана емес, сонымен қатар оның өмірлік жағдаяттарда шешім қабылдау, ақпаратты сұрыптау және құрылымдау қабілетінің маңызды компоненті ретінде танылады.

Бастауыш білім беру мазмұнының жаңаруына сәйкес, оқушылардың логикалық ойлау қабілеттерін дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздерін жетілдіру қажеттілігі туындайды. Қазақстан Республикасының бастауыш білімінің мемлекеттік стандарты мен оқу бағдарламаларында білім алушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру, сыни ойлау дағдыларын дамыту, шығармашылыққа баулу негізгі мақсаттардың бірі ретінде қарастырылады [7].

Ойлау — тұлғаның ең жоғары танымдық қабілеті. Психолог-ғалым Қ.Жарықбаев ойлау үдерісінің адамның танымдық әрекетіндегі маңызын айта келіп: «Ойлау – бұл шындықты жалпылама және жанама түрде бейнелеудің ең жоғарғы формасы. Баланың логикалық ойлауын дамыту оның танымдық қызметін жандандырады» – деп тұжырымдайды [5]. Бұл пікір оқушының интеллектуалдық өсуі үшін логикалық ойлау қабілетін ерте жастан дамытудың маңыздылығын айқындайды.

Ал, логикалық ойлау — тек пәндік білімнің нәтижесі ғана емес, баланың күнделікті өмірде де тиімді шешім қабылдауына ықпал ететін маңызды когнитивтік қабілет. Ғалым В.В.Давыдов өз еңбегінде: «Ойлау — бұл шығармашылық әрекет. Логикалық тапсырмалар баланың аналитикалық, синтетикалық, модельдеу дағдыларын дамытады» деп тұжырымдайды [4].

Бүгінгі күннің басты талабы – баланы дайын біліммен емес, ойлауға, талдауға, өз бетімен қорытынды жасауға үйрету. Бұл бағытта креативті тапсырмалардың алатын орны ерекше. Олар оқушының логикалық және сыни ойлауын, тапқырлығын, болжам жасай алу қабілетін дамытады. Оқушының логикалық ойлауы, әсіресе, бастауыш сыныпта күрделі емес, бірақ жүйелі әрі шығармашылық бағыттағы тапсырмалар арқылы тиімді дамиды. Бұл туралы Сейдахметова А. өз еңбегінде: «Бастауыш сынып оқушыларының логикалық ойлауын дамыту үшін сабақта баланың жас ерекшелігіне сай креативті, дәстүрден тыс тапсырмалар қолдану — аса маңызды» деп атап көрсетеді [9]. Креативті тапсырмалар — бұл баланы қалыптан тыс ойлауға, шаблоннан шығып, мәселені жаңаша қарастыруға үйрететін әдістер жиынтығы. Мәселен, «Бір қадаммен шешілмейтін есеп», «Кері есеп құрастыр», «Қателікті тап», «Шартсыз есеп», «Графикалық логика» сияқты тапсырмалар оқушыны қызықтырумен қатар, оны белсенді таным процесіне тартады.

Бастауыш сынып жасы – баланың ойлау жүйесі қалыптасатын, танымдық процестері белсенді дамитын кезең. Сондықтан осы кезеңде креативті тапсырмалар арқылы оқушының логикалық ойлауын мақсатты түрде дамыту — педагогикалық тұрғыдан аса маңызды, әрі бұл мәселе теориялық негіздеуді, нақты әдістемелік ұсыныстарды қажет етеді.

Осы себепті «Бастауыш сынып оқушыларының логикалық ойлауын креативті тапсырмалар арқылы дамыту» тақырыбы бүгінгі таңда білім берудің жаңартылған мазмұнына сәйкес өзекті мәселелердің бірі ретінде қарастырылады. Себебі, қазіргі педагогикада оқушылардың логикалық ойлауын дамытуға бағытталған креативті тапсырмалар мен ойын элементтері кеңінен қолданыс табуда. Бұл тапсырмалар оқу материалын қызықты әрі түсінікті етіп жеткізуге, оқушыларды белсенді әрекетке тартуға көмектеседі.

Сонымен, логика (гр. λογική – «талдауға құрылған», λόγος — «сөз», «сөйлем», «ойлау», «ақыл») — ойлау, оның формалары мен заңдылықтары туралы ғылым. Логика дәлелдеу мен теріске шығарудың белгілі бір әдіс-тәсілдері қаралатын ғылым теориялар жиынтығын құрайды [8]. Логика — бұл адамның ойлау процестерін жүйелі түрде ұйымдастыруға, пайымдаулар мен дәлелдерді құруға негізделген ғылым.

Ал, логикалық ойлау — адамның қоршаған әлемді танып-білу, түсіну және оған қатысты қорытындылар жасау процесі. Бұл ойлау түрі ұғымдар мен пайымдаулар арасындағы байланыстарды анықтауға, себеп-салдарлық қатынастарды түсінуге, тұжырымдар жасауда дәлдік пен қисындылықты сақтауға бағытталған. Логикалық ойлау адамның интеллектуалдық дамуының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Адам логикалық ойлау барысында белгілі бір ережелерге, заңдылықтарға сүйеніп, пікірлер мен пайымдаулар жасайды. Мысалы, математикалық есепті шығару, сұраққа нақты жауап беру немесе дәлелдеу кезінде логикалық ойлау белсенді қолданылады. Бұл ойлау түрі баланың танымдық және интеллектуалдық қабілеттерінің дамуына үлкен әсер етеді.

Логикалық ойлау тек математикамен ғана шектелмейді, ол барлық пәндерде, өмірлік жағдайларда, тіпті қарым-қатынас кезінде де маңызды. Логикалық ойлай білетін адам өз пікірін нақты, дәлелмен жеткізе алады, мәселені жан-жақты қарастырып, ең тиімді шешім табуға тырысады.

Логикалық ойлау — адамның нақты және абстрактілі ұғымдарды қолдана отырып, белгілі бір заңдылықтар мен ережелерге сүйеніп қорытынды жасау қабілеті. Бұл қабілет әсіресе математика саласында маңызды, себебі математикалық білім жүйелілікке, дәлдікке және қисынға негізделеді. Математикадағы логикалық ойлау адамның есеп шығару, дәлелдеу, талдау және алгоритм жасау қабілеттерін дамытады [6]. Мектепте логикалық ойлауды дамыту — оқушының шығармашылық мүмкіндігін кеңейтудің, интеллектуалдық әлеуетін арттырудың бір жолы. Ол үшін мұғалімдер логикалық тапсырмалар, есептер, математикаға негізделген ойын элементтерін сабақта қолдануы қажет. Мұндай жұмыстар оқушыны ойлануға, салыстыруға, дәлелдеуге, болжам жасауға, шешім қабылдауға жетелейді.

Бастауыш сынып – баланың танымдық дамуының, соның ішінде логикалық ойлауының негізі қаланатын аса маңызды кезең. Бұл кезеңде балалардың ойлауы нақты-бейнелі сипатта болып келеді, алайда дұрыс бағыт пен тиісті жаттығулар арқылы олардың логикалық, абстрактілі және шығармашылық ойлау қабілеттерін біртіндеп дамытуға болады. Осы мақсатта логткалық, креативті тапсырмаларды қолдану – тиімді әрі заманауи әдіс болып саналады.

Логикалық тапсырмалар оқушылардың ойлау қабілеттерін дамытуда маңызды құрал болып табылады. Олар оқушыларды белсенділікке тәрбиелеуге, өз бетінше іздене білуге дағдыландыру, икемділік пен шеберлілікке баулу мақсатында пайдаланылады. Мұндай тапсырмалар оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үш негізгі бағытта іске асырылады: қызығушылығын арттыру, ойлау және қабылдау қабілетін дамыту, шығармашылық ізденісін дамыту.

Шығармашылық – дамудың көрсеткіші креативтілік болып табылады. Психологиялық зерттеулерде креативтілік ұғымы индивидтің жеке және ақыл-ой ерекшеліктерін, мәселелерді дербес шеше алуға қабілеті бір тума ойлардың туындауы және оларды шеше білу кешенімен түсіндіріледі [10]. Креативтілікті индивидтің жеке және тұлғалық ерекшеліктерімен көптеген тұлғаларға тән үрдіс және кешен деп қарастыру қажет.

Ал, креативтілік – ағылшынның “Creativity” сөзінен аударғанда шығармашылық деген мағынаны береді. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігінің «Педагогика және психология» бөлімінде КРЕАТИВТІЛІК (лат. Creatio – жасау) – адамның шығармашылық дарын деңгейі шығармашылық қабілеті деп көрсетіледі [2].

Логикалық ойлау операциялары – салыстыру, талдау, жалпылау, нақтылау, жүйелеу, себеп-салдар байланысын орнату – оқушының кез келген пәнді терең меңгеруінің алғышарты болып табылады. Бұл тұрғыда креативті тапсырмалар – логикалық ойлауды дамытудың тиімді дидактикалық құралы ретінде педагогикалық процесте маңызды орын алады. Креативті тапсырмалар оқушыны шаблоннан тыс ойлауға, стандартты емес шешімдер қабылдауға, өз бетінше қорытынды жасауға бағыттайды. Олар тек танымдық белсенділікті ғана емес, баланың шығармашылық әлеуетін де жандандырады. Бастауыш сынып оқушысы үшін креативті тапсырмалардың ойын түрінде берілуі, көрнекілікпен ұштастырылуы және проблемалық жағдаяттар негізінде құрылуы оның қызығушылығын арттырып, ойлау әрекетіне тартады.

Бастауыш сыныпта логикалық ойлауды дамыту оқушының танымдық қызметін белсендіреді, білімге деген ынтасын арттырады, сонымен қатар тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруда да шешуші рөл атқарады. Креативті тапсырмалар — оқушының интеллектуалдық әлеуетін ашудың пәрменді құралы болып табылады.

Оқушылардың логикалық ойлауын дамыту – математиканы оқытудың маңызды міндеттерінің бірі. Бұл бағытта түрлі логикалық тапсырмалар, ребустар, математикалық ойындар мен логикалық есептер кеңінен қолданылады. Мұндай жұмыстар баланың ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылық белсенділігін арттырып, сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамытады [3].

Логикалық ойлаудың құрылымына мыналар жатады:

-Ұғым – объектілер мен құбылыстардың жалпы және маңызды қасиеттерін бейнелейтін ойлау формасы;

-Пайымдау – белгілі бір тұжырымдарды білдіретін ой;

-Қорытынды – бірнеше пайымдауға сүйене отырып, жаңа тұжырым жасау [1].

Бастауыш мектепте бұл элементтер қарапайым, түсінікті, өмірмен байланысты тапсырмалар арқылы дамытылады. Мысалы, арифметикалық есептер, диаграммалар, реттік және сәйкестік тапсырмалар, логикалық тізбектер, суреттегі артық затты табу, себеп-салдар байланысын анықтау сияқты жаттығулар оқушының логикалық ойлауын белсендіреді. Бастауыш сынып кезеңінде логикалық ойлауды дамыту — баланың болашақ білімінің негізін қалайды.

Бастауыш сыныпта логикалық ойлаудың рөлі:

-Баланың математикалық және тілдік сауаттылығы артады;

-Ойлау икемділігі дамиды, яғни түрлі жағдаятта шешім таба біледі;

-Шығармашылық және сыни тұрғыдан ойлау негізі қаланады;

-Сабақта белсенділік, өз ойын дәлелдеу және негіздеу дағдылары қалыптасады.

Психология ғылымы логикалық ойлау жас ерекшелігіне қарай біртіндеп дамитынын дәлелдеген. 6–10 жас аралығында логикалық операциялардың алғашқы түрлері — салыстыру, қарапайым қорытынды шығару, сандық заңдылықтарды тану — дами бастайды. Бастауыш сынып оқушылары көбінесе нақты, көрнекі әрекеттер арқылы ойлайды, сондықтан логиканы дамытуда: көрнекілік, ойын әдістері, қисынды жағдаяттар ерекше рөл атқарады.

Логиканы күнделікті өмірде де жаттықтыруға болады:

-Сатып алған заттарды бағамен есептеп көру,

-Көлікте жолды қысқарту жолдарын ойлау,

-Кино соңын болжау,

-Бір күндік жоспар құру – бәрі логикалық ойлауға қызмет етеді. Осындай күнделікті тапсырмалар мен жаттығулар балалардың ойлау қабілеттерін арттыруға өз үлесін қосады.

Сондықтан да логикалық ойлау – адамзат дамуының негізі, ғылыми білімнің кілті. Бастауыш мектептен бастап осы қабілетті жүйелі дамыту арқылы бала тұлғасының болашақтағы танымдық, академиялық және әлеуметтік әлеуетін арттыруға болады. Логикалық ойлау – тек пәндермен шектелмейтін, өмірлік маңызы бар әмбебап қабілет.

Бастауыш сынып – баланың танымдық дамуының, соның ішінде логикалық ойлауының негізі қаланатын аса маңызды кезең. Бұл кезеңде балалардың ойлауы нақты-бейнелі сипатта болып келеді, алайда дұрыс бағыт пен тиісті жаттығулар арқылы олардың логикалық, абстрактілі және шығармашылық ойлау қабілеттерін біртіндеп дамытуға болады. Осы мақсатта логткалық, креативті тапсырмаларды қолдану – тиімді әрі заманауи әдіс болып саналады.

Логикалық тапсырмалар оқушылардың ойлау қабілеттерін дамытуда маңызды құрал болып табылады. Олар оқушыларды белсенділікке тәрбиелеуге, өз бетінше іздене білуге дағдыландыру, икемділік пен шеберлілікке баулу мақсатында пайдаланылады. Мұндай тапсырмалар оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үш негізгі бағытта іске асырылады: қызығушылығын арттыру, ойлау және қабылдау қабілетін дамыту, шығармашылық ізденісін дамыту.

Пайдаланылған дереккөздер тізімі:

1. Арутюнов Л.А. «Развитие логического мышления у младших школьников». – Москва: Владос, 2011. – 42-б.

2. Асылов Ұ.Ә. Педагогика және психология: қазақ тілі терминдерінің салалы ғылыми түсіндірме сөздігі. – Алматы: Мектеп, 2002. – 45-46 бет.

3. Бидайбеков Е.Ы., Нақысбеков Б.Ж. «Математика сабағында оқушылардың логикалық ойлауын дамыту», Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 45-б.

4. Давыдов В.В. «Психология мышления». – Москва: Педагогика, 1996. – 78-б.

5. Жарықбаев Қ.Б. «Жалпы психология». — Алматы: Білім, 2004– 45-б.

6. Кенжебеков Б.Б. «Логикалық ойлау және оны дамыту жолдары», Алматы: Рауан, 2005. – 32-б.

7. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» (бұдан әрі – МЖМБС) (Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы (ҚР Оқу-ағарту министрінің 23.09.2022. № 406 бұйрығымен енгізілген өзгерістерімен).

8. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика/Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: “ЭКО” ҒӨФ. 2006. – 482 б.

9. Сейдахметова А. «Бастауыш сыныпта математиканы оқыту әдістемесі», Алматы: Білім, 2000. – 89-б.

10. Хайдарова С. «Оқушының шығармашылығын дамыту». //Бастауыш мектеп. – 1997. – №4. – 15-16 бб.