Ақпарат дәуіріндегі жас ұрпақ: экранның ар жағындағы шынайы өмір

Игенбай Фатима

Студент, 1 курс

Ғылыми жетекші – Әлміш Жадыра Талғатқызы

Тұран университеті, “Журналистика” факультеті

Бүгінгі жас ұрпақтың өмірін әлеуметтік желісіз елестету қиын. Таңертең көзімізді ашқаннан кейін телефонға қараймыз, жаңалық оқимыз, достарымыздың жазбаларын көреміз, қысқа видеолар тамашалаймыз. Әлемнің кез келген түкпірінде болған оқиға бірнеше минуттың ішінде біздің экранымызға жетеді. Бұрын адам бір жаңалықты білу үшін газет сатып алып немесе теледидардан кешкі жаңалықтарды күтуі керек болса, бүгінде ақпаратты бір ғана батырманы басу арқылы алуға болады.

Алайда ақпараттың көбеюі адамды автоматты түрде сауатты етеді деген сөз емес. Керісінше, ақпарат көбейген сайын оның арасынан дұрысын таңдау қиындай түседі. Бір оқиға туралы бірнеше түрлі нұсқа тарауы мүмкін. Бір жерде айтылған пікір екінші жерде шындық ретінде көрсетіледі. Кейде адамдар тақырыптың өзін оқымай, тек тақырыпшасына қарап пікір қалыптастырады.

Сондықтан қазіргі адам үшін ақпаратты тез табу ғана емес, оның қайдан шыққанын, қаншалықты дәлелді екенін және қандай мақсатпен таратылғанын түсіну маңызды.

Бұл мәселе әсіресе жастарға қатысты өзекті. Себебі жастар цифрлық ортаның ең белсенді пайдаланушыларының бірі. Олар жаңалықты тек дәстүрлі ақпарат құралдарынан емес, әлеуметтік желідегі парақшалардан, блогерлерден, подкасттардан және қысқа видеолардан алады.

Бірақ экранда көрінген нәрсенің барлығы бірдей шындық бола бермейді.

Бір ақпараттың салмағы

Ақпаратты жариялау оңай болғанымен, оның салдарын болжау әрдайым оңай емес. Бір адамның аты аталған жазба бірнеше сағат ішінде мыңдаған адамға таралуы мүмкін. Сол жазбадағы ақпарат қате болса, оның салдары бір адамның ғана емес, оның отбасының немесе кәсіби беделінің өміріне әсер етуі ықтимал.

Сол себепті кез келген оқиға туралы жазбас бұрын деректі бірнеше көзден тексеру, оқиғаның екінші тарапына да пікір білдіруге мүмкіндік беру және дәлелсіз мәліметті факт ретінде ұсынбау қажет.

Журналистің немесе ақпарат таратушы адамның «мен тек бөлістім» деуі жауапкершілікті толық алып тастамайды. Себебі ақпаратты тарату арқылы адам оның әрі қарайғы қозғалысына әсер етеді.

Мысалы, әлеуметтік желіде бір студент туралы жағымсыз ақпарат тарады делік. Бір адам оны тексермей бөліседі. Одан кейін тағы бірнеше адам таратады. Біраз уақыттан соң бастапқы ақпараттың қайдан шыққаны белгісіз болып қалады. Бірақ оны көрген адамдардың санасында белгілі бір пікір қалыптасып үлгереді.

Бұл жерде ең маңызды мәселе – адамның өмірі экрандағы бірнеше жолдан әлдеқайда күрделі екені.

Кейіпкер туралы материал дайындаған кезде оның сөзін әдейі өзгертіп көрсетуге, жеке өміріне қатысты қажетсіз мәліметтерді жариялауға немесе адамның қиын жағдайын көпшіліктің назарын аудару үшін пайдалануға болмайды.

Журналистикада адамның тағдыры тақырыптың тартымдылығынан маңыздырақ болуы керек. Оқырманға қызық болсын деп адамның қайғысын әсірелеу немесе жеке мәселесін егжей-тегжейлі көрсету кәсіби тұрғыдан да, адамгершілік тұрғыдан да үлкен жауапкершілікті талап етеді.

Экрандағы бейне мен өмірдегі адам

Әлеуметтік желі бізге адамдардың өмірінің ең әдемі бөлігін ғана көрсетуге мүмкіндік береді. Біреудің саяхаты, біреудің жетістігі, енді біреудің жаңа жұмысы немесе әдемі кеші көз алдымыздан өтеді. Бірақ экрандағы бірнеше секунд адамның бүкіл өмірін көрсете алмайды.

Біз көбіне адамның нәтижесін көреміз, бірақ сол нәтижеге жеткен жолын көрмейміз.

Ақпарат құралдары адамның сыртқы жетістігін ғана емес, оның артындағы еңбегін, қиындықтарын және нақты жағдайын көрсетуге ұмтылғаны жөн.

Мысалы, белгілі бір жас кәсіпкер туралы материал дайындағанда оның тек жетістіктерін көрсету жеткіліксіз. Ол кәсіпті қалай бастағанын, қандай қиындықтарға тап болғанын, қандай қателіктер жібергенін және одан қандай сабақ алғанын көрсету материалды әлдеқайда шынайы етеді.

Себебі қоғамға мінсіз адамдардың бейнесінен гөрі, шынайы өмірдің өзі қызығырақ.

Журналист үшін сұхбаттасушының жасына, әлеуметтік жағдайына немесе танымалдығына қарап қарым-қатынасты өзгерту де дұрыс емес. Қарапайым адамның пікірі белгілі тұлғаның пікірінен кем болмауы мүмкін. Әр адамның өз тәжірибесі бар.

Микрофон алдында отырған адамды тек ақпарат көзі ретінде емес, өз ойы мен сезімі бар тұлға ретінде қабылдау журналистің кәсіби мәдениетін көрсетеді.

Жастар және ақпараттық қысым

Қазіргі жастар бір күннің ішінде бұрынғы ұрпақ бірнеше күнде көрмеген көлемдегі ақпаратты қабылдауы мүмкін. Сабақ, жұмыс, әлеуметтік желі, жаңалықтар, жарнама, достардың хабарламалары – мұның барлығы адамның назарын өзіне аударуға тырысады.

Осындай ортада ақпаратты таңдай білу маңызды.

Жастардың ақпараттық сауаттылығы дегеніміз – интернетті қолдану ғана емес. Ол ақпараттың сапасын бағалай алу, жалған мәліметті байқау, түрлі көзқарасты салыстыру және өз пікірін дәлелге сүйене отырып қалыптастыру қабілетін де қамтиды.

Жас адам қандай да бір ақпаратқа сенбес бұрын оның дереккөзін тексеріп, басқа ақпарат құралдарындағы мәліметтермен салыстырып, факт пен автордың жеке пікірін ажырата білуі қажет.

Бұл дағды адамның тек журналистика саласында емес, күнделікті өмірінде де қажет болады.

Мысалы, әлеуметтік желіден белгілі бір мамандық туралы ақпарат көрген адам бір ғана видеоны негізге алып болашақ мамандығын таңдамауы керек. Ол мамандықтың оқу бағдарламасын, еңбек нарығындағы жағдайын, мамандардың тәжірибесін және басқа да деректерді қарастырғаны дұрыс.

Ақпаратты талдау – адамның өз болашағына жауапкершілікпен қарауының бір көрінісі.

Әлем бір экранға сыйды

Қазіргі ақпарат кеңістігінің тағы бір ерекшелігі – адамның әлемнің кез келген еліндегі оқиғадан хабардар болуы. Қазақстандағы жасөспірім Жапониядағы технология жаңалығын, Франциядағы мәдени шараны, Оңтүстік Кореядағы білім беру тәжірибесін немесе АҚШ-тағы жаңа медиатрендті бір күннің ішінде көре алады.

Бұл мүмкіндік адамның дүниетанымын кеңейтуге жағдай жасайды.

Бірақ басқа ел туралы ақпаратты өзіміздің түсінігімізбен ғана бағалау кейде қате пікірге әкелуі мүмкін. Әр қоғамның тарихы, мәдениеті, дәстүрі және өмір салты әртүрлі.

Шетелдегі оқиғаны түсіндіретін журналист сол елдің тарихи және мәдени ерекшеліктерін ескеріп, басқа халықты қалыптасқан стереотиптер арқылы сипаттамауға тырысуы керек.

Мысалы, басқа мемлекеттегі бір адамның әрекетін бүкіл халықтың мінезі ретінде көрсету дұрыс емес. Бір адамның пікірі тұтас қоғамның көзқарасын білдірмейді.

Сондықтан халықаралық тақырыптарды жазатын журналистке тек шетел жаңалықтарын оқу жеткіліксіз. Ол басқа қоғамдардың ерекшеліктерін түсінуге, дереккөздерді салыстыруға және оқиғаны кең контексте қарауға ұмтылуы қажет.

Әртүрлі елдердің тәжірибесін салыстыру кезінде бір мәдениетті екіншісінен жоғары қою емес, олардың ерекшеліктерін түсіндіру маңызды.

Бұл ұстаным адамдардың бір-бірін жақсырақ түсінуіне мүмкіндік береді.

Бір оқиға – бірнеше көзқарас

Кез келген қоғамдық мәселенің бірнеше қыры болады. Бір адамның дұрыс деп қабылдаған шешімі екінші адам үшін қолайсыз болуы мүмкін. Сондықтан журналистің міндеті – өз көзқарасын аудиторияға міндеттеу емес, мәселенің негізгі қырларын көрсету.

Мысалы, жастардың әлеуметтік желіні қолдануы туралы айтқанда оны тек зиянды немесе тек пайдалы құбылыс ретінде көрсету жеткіліксіз. Әлеуметтік желі білім алуға, ақпарат іздеуге, шығармашылықпен айналысуға және адамдармен байланыс жасауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге уақытты тиімсіз пайдалануға, жалған ақпаратқа немесе қажетсіз ақпараттық қысымға да әкелуі мүмкін.

Қоғамдық мәселені жан-жақты көрсету үшін журналист әртүрлі пікір иелерінің сөзін тыңдап, бір ғана көзқарасқа сүйенбей, оқиғаның бірнеше қырын көрсетуі қажет.

Осындай тәсіл оқырманға дайын қорытындыны қабылдатпайды. Керісінше, адамды өзі ойлануға жетелейді.

Журналистиканың құндылығы да осында. Журналист оқырманның орнына шешім қабылдамайды. Ол мәселені түсінуге қажетті ақпаратты ұсынады.

Журналистің сөзі және қоғамның сенімі

Журналистің қоғам алдындағы беделі бір күнде қалыптаспайды. Ол жылдар бойы жиналған еңбектен, нақты деректен және аудиториямен қалыптасқан қарым-қатынастан құралады.

Бір қате ақпараттың өзі ұзақ уақыт қалыптасқан сенімге әсер етуі мүмкін. Сондықтан журналист өз материалын жарияламас бұрын әрбір дерекке мұқият қарауы керек.

Журналист білмейтін нәрсесін білемін деп көрсетуден гөрі, ақпараттың толық анықталмағанын ашық айтқаны дұрыс.

Бұл әлсіздік емес. Керісінше, кәсіби жауапкершіліктің белгісі.

Қоғам журналистен барлық сұрақтың жауабын бірден білуді емес, шындықты іздеуді күтеді.

Болашақ журналист қандай болуы керек?

Болашақ журналист тек жақсы жазуды немесе камера алдында еркін сөйлеуді үйренумен шектелмеуі керек. Ол адамдармен сөйлесе білуі, тыңдай білуі, ақпаратты талдай білуі және жаңа технологияларды меңгеруі қажет.

Сонымен бірге журналистің бойында жауапкершілік болуы маңызды.

Журналистің әрбір сөзі адамның өміріне әсер етуі мүмкін екенін түсіну оның кәсіби жолындағы ең маңызды түсініктердің бірі болуы тиіс.

Болашақ журналист әлемдегі өзгерістерден де хабардар болуы керек. Бүгінгі күні бір ғана мамандықтың ішінде бірнеше бағыт қатар дамып келеді: мультимедиалық журналистика, деректер журналистикасы, подкаст, мобильді журналистика, әлеуметтік желідегі контент және жасанды интеллектпен жұмыс.

Бірақ технология қанша дамыса да, журналистің негізгі міндеттері өзгермейді.

Жаңа технология журналистің жұмысын жеңілдетуі мүмкін, бірақ оның орнына шындықты іздеу, адамды түсіну және жауапты шешім қабылдау міндетін атқара алмайды.

Ақпарат дәуірінде өмір сүру – үлкен мүмкіндік. Біз әлемнің кез келген жеріндегі жаңалықты бірнеше секундта біле аламыз. Қашықтағы адамдардың пікірін тыңдап, басқа елдердің тәжірибесімен танысып, білімімізді кеңейте аламыз.

Бірақ ақпараттың көптігі адамның саналы таңдауын қажет етеді.

Бүгінгі журналистің алдында бұрынғыдан да үлкен міндет тұр. Ол ақпаратты жай ғана таратып қоймай, оның дұрыстығын тексеруі, адам тағдырын құрметтеуі және әлемдегі оқиғаларды кең ауқымда түсіндіруі керек.

Журналистің ең үлкен құндылығы – адамдардың сенімін пайдалану емес, сол сенімге лайық болу.

Қоғамға ақпарат қажет. Бірақ одан да маңыздысы – мағыналы ақпарат қажет. Адамдарға жаңалық керек, бірақ жаңалықтың артындағы шындықты түсіну одан да маңызды.

Сондықтан қазіргі журналистика экрандағы ақпараттың көлемімен емес, оның адамға және қоғамға тигізетін әсерімен өлшенуі тиіс.

Шынайы ақпаратқа сүйенген, адам тағдырын құрметтеген және әлемге ашық көзқараспен қарайтын журналист қана ақпарат дәуірінде өз кәсібінің мәнін толық түсіне алады.

Ақпарат өзгереді. Технология өзгереді. Әлеуметтік желілердің платформалары да өзгереді. Бірақ адамға шындықты жеткізу, оның ар-намысын сақтау және түрлі қоғамдарды бір-біріне түсіндіру қажеттілігі жоғалмайды.

Өйткені журналистиканың өзегінде технология емес, адам тұр.