Виртуалды зертханаларды информатика пәнінде қолданудың тиімділігі

Ақыл Динара Сейтханқызы

Информатика пәні мұғалімі мамандығының 3 курс студенті

Ғылыми жетекшісі – Ботагоз Куанышевна Жарменова, аға оқытушы, PhD

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті

Аңдатпа

Мақалада информатика пәнінде виртуалды зертханаларды қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Олардың алгоритмдерді модельдеу, бағдарламалық кодты сынау және цифрлық жүйелерді зерттеу кезіндегі рөлі талданады. Виртуалды орта оқушылардың практикалық дағдыларын, алгоритмдік ойлауын және оқу белсенділігін дамыту құралы ретінде сипатталады. Оны дәстүрлі тәжірибемен ұштастырудың маңызы негізделеді.

Түйін сөздер: виртуалды зертхана, информатика, цифрлық білім беру, модельдеу, алгоритмдік ойлау, практикалық дағды.

Аннотация

В статье рассматриваются педагогические возможности применения виртуальных лабораторий на уроках информатики. Анализируется их роль в моделировании алгоритмов, тестировании программного кода и изучении цифровых систем. Виртуальная среда представлена как средство развития практических навыков, алгоритмического мышления и учебной активности учащихся. Обосновывается необходимость сочетания виртуальных и традиционных практических занятий.

Ключевые слова: виртуальная лаборатория, информатика, цифровое образование, моделирование, алгоритмическое мышление, практические навыки.

Abstract

The article explores the pedagogical potential of virtual laboratories in computer science education. It discusses their use in algorithm modelling, program-code testing, and the exploration of digital systems. Virtual environments are considered as a means of developing students’ practical skills, computational thinking, and learning engagement. The importance of combining virtual activities with traditional hands-on practice is emphasized.

Keywords: virtual laboratory, computer science, digital education, simulation, computational thinking, practical skills.

Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы білім беру мазмұны мен оқыту әдістерін жаңартуды талап етеді. Информатика пәнінде білім алушы теориялық ұғымдарды меңгерумен қатар, алгоритмдерді құрастыру, бағдарламалық кодты тексеру, деректерді өңдеу және компьютерлік жүйелердің жұмысын түсіндіру сияқты практикалық әрекеттерді орындауы қажет. Мұндай нәтижелерге қол жеткізу үшін оқу үдерісінде тәжірибелік тапсырмалардың жүйелі ұйымдастырылуы маңызды.

Дегенмен білім беру ұйымдарында арнайы жабдықтардың, лицензиялық бағдарламалардың немесе зертханалық уақыттың жеткіліксіздігі практикалық жұмысты шектеуі мүмкін. Осы жағдайда виртуалды зертханалар оқу ортасын кеңейтетін, тәжірибені қауіпсіз әрі бірнеше рет орындауға мүмкіндік беретін цифрлық құрал ретінде қарастырылады. Олар нақты объектілер мен процестердің жұмысын модельдеп, оқушыға параметрлерді өзгерту, нәтижені бақылау және қорытынды жасау мүмкіндігін береді.

Зерттеудің мақсаты – информатика пәнінде виртуалды зертханаларды қолданудың тиімділігін педагогикалық тұрғыдан талдау, олардың оқу әрекетін ұйымдастырудағы мүмкіндіктері мен шектеулерін анықтау.

Виртуалды зертханалардың мәні және информатикадағы қолданылу бағыттары

Виртуалды зертхана – компьютерлік модельдер мен интерактивті бағдарламалық құралдар негізінде тәжірибелік әрекеттерді орындауға арналған цифрлық орта. Оның басты белгісі – пайдаланушының белсенді қатысуы: оқушы бастапқы шарттарды таңдайды, параметрлерді өзгертеді, жүйені іске қосады, алынған нәтижелерді салыстырады және түсіндіреді. Сондықтан виртуалды зертхана жай ғана бейнематериал немесе ақпараттық ресурс емес, тәжірибелік және зерттеушілік әрекетті ұйымдастыру құралы болып саналады.

Информатика пәнінде виртуалды зертханаларды бірнеше бағытта қолдануға болады. Біріншісі – бағдарламалау ортасы: кодты жазу, орындау, тестілеу және қателерді түзету. Екіншісі – алгоритмдерді визуализациялау: іздеу, сұрыптау, цикл, рекурсия және деректер құрылымдарының орындалу кезеңдерін бақылау. Үшіншісі – компьютерлік желілерді модельдеу: желі топологиясын құру, IP-мекенжайларды баптау және деректер пакеттерінің қозғалысын тексеру. Төртіншісі – логикалық схемалар мен компьютер архитектурасын зерттеу. Бесіншісі – деректер қорымен, операциялық жүйелермен және ақпараттық қауіпсіздік сценарийлерімен жұмыс істеу.

Виртуалды зертхананы қашықтан басқарылатын зертханамен шатастырмау қажет. Виртуалды ортада тәжірибе модель арқылы жүзеге асса, қашықтан басқарылатын зертханада пайдаланушы интернет арқылы нақты физикалық жабдыққа команда береді. Ғылыми шолулар бұл технологиялардың білім беруде тәжірибелік жұмысты толықтыруға мүмкіндік беретінін, алайда олардың тиімділігі пән мазмұнына және педагогикалық ұйымдастырылуына тәуелді екенін көрсетеді [1; 2].

Виртуалды зертханаларды қолданудың педагогикалық тиімділігі

Біріншіден, виртуалды зертханалар абстрактілі ұғымдарды көрнекі түрде түсіндіруге көмектеседі. Мысалы, алгоритмнің орындалу барысын визуалды модельде айнымалылар мәнінің өзгеруін, циклдің қайталануын немесе массив элементтерінің орын ауыстыруын кезең-кезеңімен көрсетуге болады. Бұл теориялық білімді бақылау және тәжірибе арқылы бекітуге жағдай жасайды.

Екіншіден, виртуалды орта тәжірибені бірнеше рет қайталауға мүмкіндік береді. Оқушы бағдарламалық кодқа өзгеріс енгізіп, нәтижені бірден тексереді; қате шыққан жағдайда оның себебін анықтап, шешімін қайта сынайды. Мұндай әрекет қателерді талдау, салыстыру және түзету дағдыларын дамытады. Үшіншіден, виртуалды зертханалар оқу қарқынын оқушының жеке мүмкіндігіне бейімдеуге көмектеседі: тапсырманы өз жылдамдығымен орындап, қажет болған жағдайда тәжірибеге қайта оралуға болады.

Төртіншіден, интерактивті тапсырмалар оқушының оқу белсенділігі мен пәнге қызығушылығын арттыруы мүмкін. Білім алушы дайын ақпаратты қабылдаушы емес, зерттеу барысына ықпал ететін қатысушыға айналады. Ол болжам жасап, параметрлерді өзгертіп, нәтижені түсіндіреді. Бұл тәсіл проблемалық және зерттеушілік оқыту қағидаларымен сабақтас.

Виртуалды зертханалар жөніндегі ғылыми шолулар мен метаталдаулар олардың білім нәтижелерін жақсартуға әлеуеті бар екенін көрсетеді. Онлайн зертханалар дәстүрлі зертханалық жұмысты толықтырып, мұғалімнің кері байланысымен ұштасқанда нәтижелі болатыны атап өтіледі [3]. Инженерлік білім беру бойынша метаталдауда виртуалды зертханалардың оқу нәтижелеріне оң ықпалы анықталғанымен, нақты жабдықпен орындалатын тәжірибені толығымен алмастырмайтыны көрсетілген [4]. Виртуалды эксперименттерге арналған метаталдау да тиімділіктің пәнге, білім деңгейіне, қолданылған технология түріне және эксперимент ұзақтығына байланысты өзгеретінін айқындайды [5]. Бұл қорытындыларды информатика пәніне қолданғанда, виртуалды зертхананы практикалық жұмысты байытатын әдістемелік ресурс ретінде қарастырған дұрыс.

Виртуалды зертханалардың қолжетімділігі де маңызды мәселе. Кейбір платформалар арнайы жабдықты қажет етпей, браузер арқылы жұмыс істейді; бұл оқушылардың сабақтан тыс уақытта да тәжірибе жасауына мүмкіндік береді. Дегенмен интернет сапасы, құрылғының техникалық сипаттамасы, интерфейстің күрделілігі және цифрлық қолжетімділік талаптары ескерілуі тиіс [6].

Информатика сабағында виртуалды зертхананы ұйымдастыру әдістемесі

Виртуалды зертхананы тиімді пайдалану үшін мұғалім алдымен оқу мақсатын анықтап, соған сәйкес цифрлық ортаны және тапсырманы таңдауы қажет. Технологияны қолданудың өзі оқу сапасын автоматты түрде арттырмайды; нәтиже тапсырманың мазмұнына, оқушының белсенділігіне, мұғалімнің нұсқаулығына және кері байланысқа тәуелді.

Зертханалық жұмысты бес кезеңде ұйымдастыру ұсынылады. Бірінші кезең – дайындық: мұғалім мақсатты, күтілетін нәтижені, бағалау критерийлерін және платформаны белгілейді. Екінші кезең – мәселені қою: оқушыларға зерттеу сұрағы немесе практикалық міндет ұсынылады. Үшінші кезең – модельдеу: білім алушылар параметрлерді өзгертіп, тәжірибе жүргізеді және аралық нәтижелерді тіркейді. Төртінші кезең – талдау: алынған деректер болжаммен салыстырылып, қателер мен ауытқулар түсіндіріледі. Бесінші кезең – қорытындылау: оқушы есеп, скриншот, алгоритм сызбасы немесе шағын таныстырылым арқылы нәтижесін ұсынады.

Мысалы, «Сұрыптау алгоритмдері» тақырыбында оқушылар визуалды симуляторда Bubble Sort, Selection Sort және Insertion Sort алгоритмдерін орындап, салыстыру мен ауыстыру қадамдарын бақылай алады. «Компьютерлік желілер» бөлімінде виртуалды желі моделінде бірнеше компьютер мен маршрутизаторды байланыстырып, IP-мекенжайларды баптап, пакеттердің қозғалысын тексереді. «Бағдарламалау» тақырыбында онлайн ортада код жазып, дайын тестілер арқылы шеткі жағдайларды тексереді. Осындай тапсырмалар оқушыға алгоритмнің жұмысын түсіндіріп қана қоймай, шешімінің дұрыстығын тәжірибе арқылы дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Бағалау кезінде тек соңғы жауапты есепке алу жеткіліксіз. Оқушының бастапқы болжамы, тәжірибе жүргізу реттілігі, нәтижені талдауы, қатені түзетуі және қорытындыны дәлелдеуі де бағалануы тиіс. Бұл тәсіл оқу үдерісін нәтижеге ғана емес, танымдық әрекетке де бағыттайды.

Қолданудағы шектеулер және оларды еңсеру жолдары

Виртуалды зертханаларды енгізу бірқатар қиындықтармен қатар жүреді. Олардың қатарына интернет пен құрылғыға қолжетімділіктің әркелкілігі, кейбір платформалардың ақылы болуы, интерфейстің күрделілігі және виртуалды модельдің нақты құрылғының барлық қасиетін бере алмауы жатады. Сонымен қатар оқушы нұсқаулықты механикалық орындап, зерттеу мақсатын түсінбей қалуы мүмкін.

Аталған шектеулерді азайту үшін тегін немесе ашық қолжетімді платформаларды таңдау, қажет болған жағдайда офлайн тапсырмалар дайындау, нұсқаулықты кезеңдерге бөлу және тапсырмаларды күрделілік деңгейі бойынша саралау ұсынылады. Мұғалім виртуалды тәжірибені топтық талқылаумен, жобалық жұмыспен және нақты құрылғылардағы тәжірибемен ұштастыруы керек. Жүйелі шолулар виртуалды және қашықтан орындалатын зертханалардың тиімділігі оларды дәстүрлі оқытуға орынды кіріктіру мен педагогикалық қолдауға байланысты екенін көрсетеді [2; 7].

Демек, виртуалды зертхана дәстүрлі зертхананың толық баламасы ретінде емес, оны толықтыратын орта ретінде қарастырылуы тиіс. Оқушы алдымен виртуалды модельде әрекетті жоспарлап, кейін мүмкіндігіне қарай нақты құрылғыда немесе бағдарламалық жүйеде тексерсе, теория мен практиканың байланысы нығаяды.

Информатика пәнінде виртуалды зертханаларды қолдану теориялық білімді тәжірибемен байланыстыруға, алгоритмдік ойлауды, бағдарламалау дағдыларын және зерттеушілік қабілеттерді дамытуға мүмкіндік береді. Олардың негізгі артықшылықтары – күрделі процестерді визуализациялау, тәжірибені қауіпсіз әрі қайталамалы түрде орындау, нәтижені жедел бақылау және оқушының дербес оқу әрекетін қолдау.

Сонымен бірге виртуалды орта нақты жабдықпен жұмыс істеу тәжірибесін толық алмастыра алмайды. Оның тиімділігі оқу мақсатының нақтылығына, тапсырманың зерттеушілік сипатына, мұғалімнің әдістемелік қолдауына және цифрлық инфрақұрылымға байланысты. Сондықтан виртуалды зертханаларды информатика сабақтарында дәстүрлі практикалық жұмыстармен, жобалық оқытумен және жүйелі кері байланыспен кіріктіре пайдалану – оқу үдерісін жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Potkonjak, V., Gardner, M., Callaghan, V., Mattila, P., Guetl, C., Petrović, V. M., & Jovanović, K. (2016). Virtual laboratories for education in science, technology, and engineering: A review. Computers & Education, 95, 309–327. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2016.02.002

2. Reeves, S. M., & Crippen, K. J. (2021). Virtual Laboratories in Undergraduate Science and Engineering Courses: A Systematic Review, 2009–2019. Journal of Science Education and Technology, 30, 16–30.

3. Fadda, D., Salis, C., & Vivanet, G. (2022). About the Efficacy of Virtual and Remote Laboratories in STEM Education in Secondary School: A Second-Order Systematic Review. Excellence and Innovation in Learning and Teaching, 2022(2). https://doi.org/10.7358/ecps-2022-026-fadd

4. Li, J., & Liang, W. (2024). Effectiveness of virtual laboratory in engineering education: A meta-analysis. PLOS ONE, 19(12), e0316269. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0316269

5. Cao, X., & Hsu, Y. (2023). Systematic review and meta-analysis of the impact of virtual experiments on students’ learning effectiveness. Interactive Learning Environments, 31(10), 7433–7454. https://doi.org/10.1080/10494820.2022.2072898

6. Deriba, F. G., Saqr, M., & Tukiainen, M. (2024). Assessment of accessibility in virtual laboratories: A systematic review. Frontiers in Education, 9, 1351711. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1351711

7. Doruk, O., & Sarıkaya, R. (2023). An Examination of the Studies Between 2013–2022 on the Use of Virtual Laboratories in Science Education. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(3), 1451–1485. https://doi.org/10.17152/gefad.1264589

8. Chan, P., Van Gerven, T., Dubois, J.-L., & Bernaerts, K. (2021). Virtual chemical laboratories: A systematic literature review of research, technologies and instructional design. Computers and Education Open, 2, 100053. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2021.100053