CHATGPT СИЯҚТЫ НЕЙРОЖЕЛІЛЕРДІҢ ПАЙДАСЫ МЕН ЗИЯНЫ

Жалғамыс Алтынай

Оқушы

КГУ “ОШ №67”, город Алматы

Аңдатпа. Мақалада ChatGPT сияқты нейрожелілердің білім беру, оқу, жазу, ақпарат іздеу және шығармашылық ойлау үдерісіне ықпалы қарастырылады. Зерттеудің негізгі бағыты нейрожелілерді тек дайын жауап беретін құрал ретінде емес, адамның ойлауын қолдайтын, бірақ оны толық алмастыра алмайтын технология ретінде талдауға негізделеді. Мақалада нейрожелілердің мәтін құрастыру, идея ұсыну, күрделі ұғымды қарапайым тілмен түсіндіру, оқу материалын бейімдеу секілді пайдалы қырлары көрсетіледі. Сонымен бірге жалған ақпарат тарату, академиялық адалдықты бұзу, дайын мәтінге тәуелділік, жеке деректер қауіпсіздігі және сыни ойлаудың әлсіреуі сияқты қауіптері талданады. Зерттеу нәтижесі нейрожеліні тыйым салынатын емес, ережемен, мақсатпен және жауапкершілікпен қолданылатын оқу құралы ретінде қабылдау қажет екенін көрсетеді.

Кілт сөздер: ChatGPT, нейрожелі, жасанды интеллект, білім беру, академиялық адалдық, цифрлық сауаттылық, сыни ойлау.

Кіріспе. ChatGPT сияқты нейрожелілер аз уақыт ішінде оқу мен күнделікті ақпараттық әрекеттің бір бөлігіне айналды. Бұрын оқушы немесе студент эссе жазу, жоспар құру, мәтін аудару, термин түсіндіру үшін бірнеше дереккөзді жеке қарап, мұғалімнен немесе оқулықтан көмек күтетін. Қазір сол әрекеттің көп бөлігін бір сұрақ арқылы нейрожеліге тапсыруға болады. Бұл жағдай білім алушыға жеңілдік береді, бірақ дәл осы жеңілдік жаңа мәселе тудырады: адам өзі ойланбай, дайын жауапқа үйреніп қалуы мүмкін. Сондықтан нейрожелілердің пайдасы мен зиянын біржақты бағалау дұрыс емес. Олар пайдалы да, қауіпті де бола алады; айырмашылық оны кім, қандай мақсатпен және қандай деңгейде бақылап қолданатынына байланысты.

Зерттеудің мақсаты — ChatGPT сияқты нейрожелілердің білім беру мен жеке оқу тәжірибесіндегі пайдалы мүмкіндіктерін және қауіп тудыратын жақтарын ғылыми тұрғыдан талдау. Зерттеу міндеттері нейрожелілердің оқу үдерісіндегі қолданылу бағыттарын анықтау, олардың академиялық адалдыққа әсерін сипаттау, практикалық мысалдар арқылы тиімді және тиімсіз қолдану айырмасын көрсету, жауапты пайдалану жолдарын ұсыну болып белгіленді. Зерттеу объектісі — ChatGPT сияқты мәтіндік генеративті нейрожелілердің білім беру кеңістігіндегі қызметі. Зерттеу пәні — нейрожелілерді қолдану кезіндегі пайда, қауіп, этикалық шектеу және педагогикалық мүмкіндік. Жұмыстың өзектілігі жасанды интеллектіні қолдануға тыйым салу мүмкін емес жағдаймен байланысты: ендігі мәселе оны дұрыс қолдану мәдениетін қалыптастыруда. Теориялық маңызы нейрожеліні білім беру технологиясы ретінде түсіндірумен, ал практикалық маңызы оқушы, студент және мұғалім үшін нақты қолдану жолдарын көрсетуімен анықталады.

Әдістер. Зерттеу әдебиеттерді талдау, салыстыру, жинақтау және практикалық жағдайларды сипаттау әдістеріне сүйенді. Негізгі назар 2022 жылдан кейін жарық көрген қазақ және орыс тіліндегі еңбектерге аударылды. Әдебиеттерді іріктеу кезінде ChatGPT, білім беру, академиялық адалдық, оқушының танымдық белсенділігі, жоғары білімдегі жасанды интеллект, бастауыш білімдегі ChatGPT интеграциясы сияқты тақырыптар ескерілді. Мақалада дереккөздер ретімен талданып, әр еңбек тек бір рет негізгі бөлімде қолданылды. Практикалық мысалдар нейрожеліні оқу тапсырмасында, мәтін жазуда, тіл үйренуде, мұғалімнің сабақ дайындауында және ақпарат тексеруде қолдану жағдайларына негізделді.

Нәтижелер. Әдебиеттерді талдау нейрожелілердің білім беру саласында екі түрлі рөл атқаратынын көрсетті. Бір жағынан, олар оқу материалын түсіндіретін көмекші, мәтінмен жұмыс істейтін редактор, идея ұсынатын серіктес және жекелендірілген оқу құралы қызметін атқарады. Екінші жағынан, олар оқушы мен студенттің өз еңбегін жасанды мәтінмен алмастыруына, дайын жауапты көшіріп тапсыруына, ақпараттың шынайылығын тексермей қабылдауына жағдай жасауы мүмкін.

Оқу үдерісінде ChatGPT-ті қолданудың алғашқы маңызды бағыты — түсіндіру мен бейімдеу. М. Н. Оспанбекова, С. Ж. Түрікпенова, Р. Қ. Измағамбетова, П. Қ. Ертаева және Қ. Ш. Темірханованың “Integrating ChatGPT in Primary Education: Opportunities and Considerations” атты еңбегінде бастауыш білімде ChatGPT жеке оқу қарқынын ескеруге, тілдік дағдыларды дамытуға және оқушыны интерактивті жұмысқа тартуға мүмкіндік беретіні көрсетіледі. Бұл еңбектегі негізгі ойды «нейрожелі баланың орнына оқымайды, бірақ дұрыс ұйымдастырылған жағдайда оқу ортасын қолдайды» деп тұжырымдауға болады [1, 42]. Мысалы, оқушы табиғат тақырыбын түсінбесе, ChatGPT оған ғылыми анықтаманы қарапайым тілмен түсіндіріп, кейін екі-үш сұрақ қойып, түсінгенін тексеруге көмектеседі. Бірақ мұнда мұғалімнің рөлі жоғалмайды. Керісінше, мұғалім сұрақтың сапасын, жауаптың дұрыстығын және баланың өз ойымен жұмыс істегенін бақылауы керек.

Нейрожелінің екінші пайдалы жағы — танымдық белсенділікті арттыру. Н. С. Гаркуша мен Ю. С. Городованың “Педагогические возможности ChatGPT для развития когнитивной активности студентов” атты мақаласында ChatGPT студенттің ойлау әрекетін жандандыратын құрал ретінде қарастырылады. Авторлардың тұжырымын «ChatGPT дайын білім қоймасы емес, дұрыс сұрақ қойылғанда ойлау бағытын кеңейтетін педагогикалық мүмкіндік» деп беруге болады [2, 14]. Бұл пікір практикалық тұрғыдан орынды. Мысалы, студент “экология” тақырыбында мақала жазғанда нейрожеліден дайын мәтін сұраса, оның ойлау белсенділігі төмендейді. Ал “экологиялық дағдарысты Қазақстан мысалында қандай үш қырынан талдауға болады?” деп сұраса, ол идея алады, бірақ негізгі дәлелді өзі жинайды. Демек, пайда сұрақтың деңгейіне байланысты.

ChatGPT-тің жоғары білімдегі орны туралы Е. Н. Ивахненко мен В. С. Никольскийдің “ChatGPT в высшем образовании и науке: угроза или ценный ресурс?” атты мақаласы маңызды. Бұл еңбекте нейрожелінің университет пен ғылымға бір мезгілде әрі қауіп, әрі ресурс ретінде кіргені талданады. Авторлар көтерген негізгі мәселені «жасанды интеллект авторлық, дерек сенімділігі және ғылыми жауапкершілік ұғымдарын қайта қарауға мәжбүр етеді» деп жинақтауға болады [3, 16]. Бұл әсіресе ғылыми жұмыс жазуда байқалады. ChatGPT әдебиеттер тізімін ұқсатып құрастырып бере алады, бірақ кейде жоқ дереккөзді ойдан шығарады. Сондықтан студент нейрожеліден алынған әрбір автор, DOI, бет, журнал атауын бөлек тексермесе, жұмыстың ғылыми сапасы төмендейді.

Жоғары оқу орындарындағы болашақ өзгерістерді А. В. Резаев пен Н. Д. Трегубова “ChatGPT и искусственный интеллект в университетах: какое будущее нам ожидать?” атты еңбегінде кеңірек қарастырады. Еңбектегі маңызды тұжырымды «университет жасанды интеллектіні тек техникалық құрал ретінде емес, білім беру саясатын өзгертетін фактор ретінде қабылдауы керек» деп түйіндеуге болады [4, 27]. Бұл жерде мәселе бір ғана студенттің эссесімен шектелмейді. Университеттер бағалау жүйесін, тапсырма түрлерін, академиялық адалдық кодексін және мұғалімнің цифрлық құзыретін қайта қарауға мәжбүр болады. Мысалы, үйде жазылатын рефератты бұрынғыдай бағалау қиындайды, себебі оны толықтай нейрожелі жазуы мүмкін. Оның орнына ауызша қорғау, дерекпен жұмыс, жеке тәжірибеге сүйенген талдау, аудиторияда орындалатын шағын жазба жұмыстары көбірек мән алады.

А. Г. Бермустың “Преимущества и риски использования ChatGPT в системе высшего образования: теоретический обзор” атты зерттеуінде пайда мен тәуекел қатар талданады. Бұл еңбектегі негізгі қорытындыны «ChatGPT оқу сапасын арттыруы мүмкін, бірақ бақылаусыз қолданылғанда білімді тереңдетпей, дайын мәтін тұтыну әдетін күшейтеді» деп түсіндіруге болады [5, 82]. Практикада бұл айырмашылық анық көрінеді. Егер студент нейрожеліден “осы мәтіндегі қателерді көрсет” деп сұраса, ол үйренеді. Ал “осы тақырыпқа 1000 сөз жазып бер” деп алып, оқымай тапсырса, білім қалыптаспайды. Мұндай жағдайда технология пайдалы құрал емес, академиялық жалғандықтың ыңғайлы жолына айналады.

Академиялық адалдық мәселесін А. Нестерова мен Қ. Смақова “Chat GPT и будущее академической честности: возможности и вызовы” атты мақаласында нақты зерттейді. Авторлар оқытушылардың ChatGPT-ті өздері тапсырма, рубрика, идея дайындауда қолданатынын, бірақ студенттердің оны бақылаусыз пайдалануына күмәнмен қарайтынын көрсетеді. Бұл еңбектегі ойды «мәселе ChatGPT-тің бар-жоғында емес, оны қолдану шекарасының ашық белгіленуінде» деп тұжырымдауға болады [6, 51]. Яғни білім беру ұйымы “қолдануға болмайды” деп қана шектелсе, мәселе шешілмейді. Қай тапсырмада қолдануға рұқсат, қай жерде міндетті түрде көрсету керек, қай жерде тыйым салынады — осы талаптар анық жазылуы қажет.

Талқылау. Нейрожелінің пайдасын нақты мысалмен түсіндіруге болады. Біріншіден, ол мәтін құрылымын жасауға көмектеседі: оқушы мақала жоспарын құрып, кіріспе мен қорытындының айырмасын түсіне алады. Екіншіден, тіл үйренуде пайдалы: қазақша мәтінді орысшаға аударып, кейін екі нұсқаны салыстыруға, қате сөйлемдерді түзетуге мүмкіндік береді. Үшіншіден, мұғалім үшін уақыт үнемдейді: сабаққа тапсырма, тест сұрағы, пікірталас тақырыбы, бағалау критерийі дайындалады. Төртіншіден, күрделі тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіруде тиімді. Мысалы, “нейрондық желі” ұғымын мектеп оқушысына су құбыры, жол картасы немесе ми жұмысы арқылы бейнелеп түсіндіруге болады.

Бірақ зияны да осындай нақты. Нейрожелі әрдайым дұрыс жауап бермейді. Ол сенімді сөйлегенімен, қате дерек ұсынуы мүмкін. Кейде ойдан шығарылған кітап, мақала, бет нөмірін береді. Бұл әсіресе ғылыми мақалада қауіпті. Екінші қауіп — тәуелділік. Оқушы әр тапсырманы ChatGPT арқылы орындаса, өз сөйлемін құрау, дәлел табу, мәтінді жоспарлау қабілеті әлсірейді. Үшінші қауіп — жеке деректер. Адам өзінің құжатын, аты-жөнін, құпия ақпаратын ойланбай енгізсе, ақпараттық қауіпсіздік бұзылады. Төртінші қауіп — шығармашылықтың жасанды қалыпқа түсуі. Нейрожелі көп жағдайда орташа, жинақы, бірақ бір-біріне ұқсас мәтін береді. Сол себепті адам өз даусын, өз стилін, өз көзқарасын сақтауы керек.

Қорытынды. ChatGPT сияқты нейрожелілер білім беру жүйесіне кездейсоқ келген уақытша құбылыс емес. Олар оқу, жазу, іздеу, аудару және талдау мәдениетіне әсер етіп үлгерді. Пайдасы — ақпаратқа тез жету, оқу материалын бейімдеу, идея ұсыну, тілдік және жазылым дағдыларын дамыту, мұғалімнің жұмысын жеңілдету. Зияны — дайын жауапқа тәуелділік, жалған дерек, академиялық адалдықтың бұзылуы, сыни ойлаудың әлсіреуі және жеке ақпарат қауіпсіздігі. Сондықтан негізгі шешім нейрожеліге толық тыйым салу емес, оны жауапкершілікпен қолдану ережесін қалыптастыру. ChatGPT адамды алмастырмайды; ол адамның сұрағына, мақсатына және бақылауына тәуелді құрал. Білім алушы оны өз еңбегін жасыратын жол ретінде емес, өз ойын тереңдететін көмекші ретінде қолданғанда ғана технологияның шынайы пайдасы көрінеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.       Оспанбекова М. Н., Түрікпенова С. Ж., Измағамбетова Р. Қ., Ертаева П. Қ., Темірханова Қ. Ш. Integrating ChatGPT in Primary Education: Opportunities and Considerations // Scientific Journal of Pedagogy and Economics. – 2024. – Vol. 408, № 2. – P. 279–292. – DOI: 10.32014/2024.2518-1467.722. – URL: https://journals.nauka-nanrk.kz/bulletin-science/article/view/6406

2.       Гаркуша Н. С., Городова Ю. С. Педагогические возможности ChatGPT для развития когнитивной активности студентов // Профессиональное образование и рынок труда. – 2023. – Т. 11, № 1. – С. 6–23. – DOI: 10.52944/PORT.2023.52.1.001. – URL: https://po-rt.ru/articles/1695

3.       Ивахненко Е. Н., Никольский В. С. ChatGPT в высшем образовании и науке: угроза или ценный ресурс? // Высшее образование в России. – 2023. – Т. 32, № 4. – С. 9–22. – DOI: 10.31992/0869-3617-2023-32-4-9-22. – URL: https://vovr.elpub.ru/jour/article/view/4322

4.       Резаев А. В., Трегубова Н. Д. ChatGPT и искусственный интеллект в университетах: какое будущее нам ожидать? // Высшее образование в России. – 2023. – Т. 32, № 6. – С. 19–37. – DOI: 10.31992/0869-3617-2023-32-6-19-37. – URL: https://vovr.elpub.ru/jour/article/view/4450

5.       Бермус А. Г. Преимущества и риски использования ChatGPT в системе высшего образования: теоретический обзор // Педагогика. Вопросы теории и практики. – 2024. – Т. 9, № 8. – С. 776–787. – DOI: 10.30853/ped20240099. – URL: https://pedagogy-journal.ru/article/ped20240099/fulltext

6.       Нестерова А., Смақова Қ. Chat GPT и будущее академической честности: возможности и вызовы // Известия. Серия: Педагогические науки. – 2025. – Т. 76, № 1. – DOI: 10.48371/PEDS.2025.76.1.007. – URL: https://bulletin-pedagogical.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1573