КӘДІМГІ САРЫСОЯУ (XANTIUM STRUMARUM L.)  ӨСІМДІГІНЕ ФИТОХИМИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

Шайзанда А.Б., Умирзакова У.Н., Тұрдалы Қ. М.

«Фармацевттік өндіріс технологиясы» кафедрасы

«Оңтүстік қазақстан медицина академиясы» АҚ, Шымкент қ., Қазақстан

Аңдатпа

Бұл жұмыста кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің фитохимиялық құрамы зерттелді. Өсімдік халық медицинасында кеңінен қолданылғанымен, оның биологиялық белсенді заттарының құрамы толық зерттелмеген. Зерттеу барысында өсімдік шикізатынан экстракция жүргізіліп, құрамындағы негізгі биологиялық белсенді қосылыстарға сапалық талдау жасалды. Нәтижесінде өсімдік құрамында флавоноидтар, алкалоидтар, илік заттар, сапониндер және фенолды қосылыстар бар екені анықталды. Аталған қосылыстар өсімдіктің фармакологиялық белсенділігін көрсетіп, оны болашақта фитопрепараттар өндіруде қолдануға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері Xanthium strumarium L. өсімдігін дәрілік өсімдік шикізаты ретінде тиімді пайдалануға негіз болады.

Түйінді сөздер: Xanthium strumarium L., сарысояу, фитохимиялық зерттеу, биологиялық белсенді заттар, экстракция, фитопрепарат.

Өзектілігі: Қазіргі таңда өсімдік текті дәрілік препараттарға деген сұраныс артып келеді. Себебі табиғи шикізат негізіндегі дәрілік заттар биологиялық белсенділігі жоғары және жанама әсерлері салыстырмалы түрде төмен болып табылады. Осыған байланысты жаңа дәрілік өсімдіктерді зерттеу және олардың құрамындағы биологиялық белсенді заттарды анықтау фармацевтика саласының маңызды бағыттарының бірі болып саналады.

Кәдімгі сарысояу — Xanthium strumarium L. Қазақстан аумағында кең таралған өсімдік түрлерінің бірі. Халық медицинасында ол қабынуға қарсы, микробқа қарсы және жара жазғыш қасиеттерімен белгілі. Алайда бұл өсімдіктің фитохимиялық құрамы мен фармакологиялық потенциалы жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Сондықтан өсімдік құрамындағы биологиялық белсенді қосылыстарды анықтау және оларды фармацевтикалық өндірісте қолдану мүмкіндігін бағалау өзекті мәселе болып табылады.

Зерттеу мақсаты: Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің фитохимиялық құрамын зерттеу және құрамындағы негізгі биологиялық белсенді заттарды анықтау.

Зерттеу материалдары мен әдістері

Зерттеу нысаны ретінде кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің жер үсті бөліктері алынды. Өсімдік шикізаты табиғи жағдайда жиналып, кептіріліп, ұнтақталды. Экстракция процесінде этил спиртінің әртүрлі концентрациялары қолданылды.

Фитохимиялық зерттеу барысында өсімдік құрамындағы биологиялық белсенді заттарды анықтау үшін сапалық реакциялар жүргізілді. Атап айтқанда, флавоноидтарды, алкалоидтарды, сапониндерді, илік заттарды және фенолды қосылыстарды анықтау әдістері пайдаланылды. Сонымен қатар экстракттың физика-химиялық көрсеткіштері бағаланып, алынған нәтижелер салыстырмалы түрде талданды.

Шикізат – Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) шөбі вегетация соңында жиналып, көлеңкеде кептірілді, 2–3 мм фракцияға дейін ұнтақталды. Өсімдік түрі гербарийлік үлгімен салыстыру арқылы идентификацияланды.

Зерттеу жұмысы барысында кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің фитохимиялық құрамын анықтау мақсатында бірнеше кезеңнен тұратын тәжірибелер жүргізілді. Алдымен өсімдік шикізаты жиналып, көлеңкелі жерде кептірілді және механикалық қоспалардан тазартылды. Кептірілген шикізат ұсақталып, зертханалық талдауға дайындалды.

Экстракция жүргізу үшін өсімдік ұнтағы этил спиртінің 40%, 70% және 96% ерітінділерімен өңделді. Экстракция мацерация әдісі арқылы бөлме температурасында жүргізілді. Алынған сығындылар сүзгіден өткізіліп, әрі қарай фитохимиялық талдауға қолданылды.

Өсімдік құрамындағы негізгі биологиялық белсенді заттарды анықтау үшін сапалық химиялық реакциялар пайдаланылды. Флавоноидтарды анықтау кезінде реакция нәтижесінде ерітіндінің сары түске боялуы байқалды. Алкалоидтарды анықтау барысында тұнба түзілуі тіркелді. Сапониндерді анықтау кезінде тұрақты көбік түзіліп, олардың бар екендігі дәлелденді. Сонымен қатар илік заттар мен фенолды қосылыстарға тән түстік реакциялар оң нәтиже көрсетті.

Зерттеу барысында алынған экстракттардың органолептикалық қасиеттері де бағаланды. Сығындылардың түсі қою қоңыр, өзіне тән иісі бар және біртекті консистенциялы екендігі анықталды. Экстракция тиімділігіне спирт концентрациясының әсері байқалып, 70% этил спирті биологиялық белсенді заттарды тиімді бөліп алуда оңтайлы еріткіш ретінде танылды.

Зерттеу нәтижелері

Жүргізілген фитохимиялық зерттеу нәтижесінде кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің құрамында флавоноидтар, алкалоидтар, сапониндер, фенолды қосылыстар және илік заттар бар екені анықталды. Аталған қосылыстар өсімдіктің биологиялық белсенділігін көрсетеді және оның фармакологиялық маңызын дәлелдейді.

Зерттеу нәтижелері бойынша 70% этил спиртімен алынған экстракт құрамында биологиялық белсенді заттардың мөлшері жоғары болғаны байқалды. Бұл көрсеткіш аталған еріткіштің фитохимиялық зерттеулер жүргізуде тиімді екенін көрсетті.

Алынған мәліметтер кәдімгі сарысояуды дәрілік өсімдік шикізаты ретінде қолдану мүмкіндігін дәлелдеп, оны фитопрепараттар өндірісінде пайдалану перспективасын көрсетеді.

Қорытынды

Жүргізілген зерттеу нәтижесінде кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің құрамында әртүрлі биологиялық белсенді қосылыстар бар екені анықталды. Фитохимиялық талдау өсімдіктің фармакологиялық тұрғыдан құнды шикізат екенін көрсетті.

Экстракция барысында 70% этил спиртінің тиімділігі жоғары екендігі байқалып, ол биологиялық белсенді заттарды бөліп алуға қолайлы еріткіш ретінде бағаланды.

Зерттеу нәтижелері кәдімгі сарысояу өсімдігін фитопрепараттар өндірісінде қолдануға және оның негізінде жаңа дәрілік құралдарды әзірлеуге ғылыми негіз бола алады.