Жастардың цифрлық әлемі

Қайратқызы Аяла

Студент, 1 курс

Ғылыми жетекші – Әлміш Жадыра Талғатқызы

Тұран университеті, “Журналистика” факультеті

Бүгінгі жастардың өмірін интернет пен әлеуметтік желісіз елестету қиын. Таңертең оянған сәттен бастап телефонға хабарламалар келеді, жаңалықтар жаңарады, әлеуметтік желілердегі жаңа жазбалар пайда болады. Біреулер сабаққа дайындалу үшін интернетті пайдаланса, енді бірі достарымен сөйлесіп, музыка тыңдайды немесе бос уақытын әлеуметтік желіде өткізеді. Цифрлық технология жастардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналып үлгерді.

Бұрын ақпарат алу үшін кітапханаға бару немесе теледидардан жаңалық көру қажет болса, бүгінде қажетті мәліметті бірнеше секунд ішінде табуға болады. Интернет адамның білім алуына, жаңа нәрсе үйренуіне және әлемнің әр түкпіріндегі адамдармен байланыс орнатуына мүмкіндік береді. Алайда ақпараттың көп болуы оны дұрыс пайдалана білу қажеттігін де арттырады.

Цифрлық әлемнің мүмкіндіктері кең болғанымен, оның жауапкершілігі де аз емес. Экраннан көрген әр ақпарат шындыққа сәйкес келе бермейді. Кейде адамдар жаңалықтың қайдан шыққанын тексермей, оны басқа адамдарға таратып жатады. Бір қарағанда қарапайым көрінген әрекет үлкен ақпараттық мәселеге айналуы мүмкін.

Сондықтан интернетті қолданатын әр адам ақпаратты қабылдаушы ғана емес, оны таратушы екенін түсінуі қажет.

Ақпарат көп жерде таңдау маңызды

Қазір кез келген адам әлеуметтік желі арқылы ақпарат тарата алады. Телефонға түсірілген бейне бірнеше минут ішінде мыңдаған адамға жетуі мүмкін. Бұл – технологияның үлкен мүмкіндігі.

Мысалы, қалада белгілі бір мәселе туындаса, тұрғындар оны әлеуметтік желіге жариялап, басқалардың назарын аударта алады. Жолдағы шұңқыр, ауладағы жарықтың болмауы, қоғамдық көлік мәселесі немесе қоршаған ортаның ластануы туралы жазбалар жауапты адамдардың назарын аударуы мүмкін.

Бірақ әлеуметтік желідегі әр жазба нақты жағдайды толық көрсете бермейді. Бір оқиғаның бірнеше нұсқасы болуы мүмкін. Бір адам белгілі бір жағдайды бір жағынан көрсе, басқа адам сол оқиғаны мүлде басқаша қабылдауы ықтимал.

Сондықтан ақпаратты оқығанда оның авторына, жарияланған уақытына және бастапқы дереккөзіне назар аударған жөн. Егер жаңалық маңызды болса, оны бірнеше дереккөзден салыстырып көруге болады.

Ақпараттың тез тарауы оның міндетті түрде дұрыс екенін білдірмейді.

Жастар және әлеуметтік желі

Жастар әлеуметтік желіні әртүрлі мақсатта пайдаланады. Біреулер үшін ол достарымен сөйлесетін орта болса, енді біреулер үшін білім мен шығармашылық алаңы.

Қазір әлеуметтік желі арқылы тіл үйренуге, кәсіби дағдыларды дамытуға, кітаптар туралы ақпарат алуға, түрлі курстарға қатысуға болады. Кейбір жастар өздерінің шығармашылық жұмыстарын жариялап, сурет салу, музыка, фото немесе видео саласындағы қабілеттерін көрсетеді.

Әлеуметтік желі арқылы шағын кәсіп бастайтын жастар да бар. Олар өз өнімдерін таныстырып, тұтынушылармен тікелей байланыса алады. Осы тұрғыдан алғанда цифрлық орта жастарға бұрын болмаған мүмкіндіктер ұсынып отыр.

Алайда әлеуметтік желінің пайдалы болуы оны қанша уақыт және қандай мақсатта пайдалануға байланысты.

Телефонға ұзақ уақыт қарау адамның күн тәртібіне әсер етуі мүмкін. Сабақ оқып отырып әлеуметтік желіге алаңдау оқу үлгеріміне кері әсер етеді. Ұйықтар алдында ұзақ уақыт экранға қарау адамның демалуына кедергі келтіруі ықтимал.

Сондықтан технология адамға қызмет етуі керек, ал адам технологияға тәуелді болып қалмауы қажет.

Экранның ар жағында адам бар

Әлеуметтік желідегі қарым-қатынастың бір ерекшелігі – адамдар бір-бірін көбіне экран арқылы көреді. Бұл кейде сөздің әсерін ұмытуға себеп болады.

Адамға бетпе-бет айта алмайтын сөзді интернетте жазу оңай көрінуі мүмкін. Біреудің сыртқы келбетіне қатысты жағымсыз пікір айту немесе оның қателігін көпшілік алдында мазақ ету жазған адам үшін әзіл болуы мүмкін. Бірақ сол сөзді оқыған адам оны ауыр қабылдауы ықтимал.

Экранның ар жағында нақты адамның отырғанын есте ұстау қажет.

Әлеуметтік желідегі сөздің де салмағы бар. Әзіл мен қорлаудың арасында кейде үлкен айырмашылық болады. Сондықтан пікір жазбас бұрын оның басқа адамға қалай әсер ететінін ойланған жөн.

Әсіресе жасөспірімдер арасындағы интернеттегі мазақ пен кемсіту мәселесіне мұқият қарау қажет. Мектепте немесе көшеде айтылған сөз сияқты, интернетте жазылған сөз де адамның көңіліне әсер етеді.

Бір адамның жазбасы басқа адамның көңіл-күйіне әсер етуі мүмкін.

Бұл тек жағымсыз пікірлерге қатысты емес. Керісінше, әлеуметтік желідегі қолдау сөзінің де маңызы зор. Біреудің еңбегін бағалау, қиын жағдайда қолдау көрсету немесе пайдалы кеңес беру адамның өзіне деген сенімін арттыруы мүмкін.

Әлеуметтік желі – халықтың дауысы

Цифрлық технологияның тағы бір маңызды мүмкіндігі – қарапайым адамдардың өз пікірін көпшілікке жеткізе алуы.

Бұрын қоғамдағы белгілі бір мәселе туралы ақпарат тарату үшін журналистерге немесе бұқаралық ақпарат құралдарына жүгіну қажет болатын. Қазір кез келген адам өз телефоны арқылы оқиғаны түсіріп, әлеуметтік желіге жариялай алады.

Әлеуметтік желі қарапайым азаматтардың өз мәселесін жеткізуіне мүмкіндік береді.

Мысалы, тұрғындар өз ауласындағы жолдың жағдайын көрсетіп, жарықтандыру мәселесін көтеруі мүмкін. Бір адамның жазбасына басқа тұрғындар пікір қосып, мәселенің тек бір үйге емес, бірнеше көшеге қатысты екенін айтуы ықтимал.

Осындай жағдайда әлеуметтік желі адамдардың пікір алмасуына мүмкіндік береді.

Алайда әлеуметтік желіде көп пікір жазылуы белгілі бір мәселе бойынша бүкіл қоғамның көзқарасы қалыптасты дегенді білдірмейді.

Бір жазбаға жүз адам пікір білдірсе де, ол барлық тұрғынның пікірін білдірмеуі мүмкін.

Сондықтан қоғамдық мәселелерді қарастырғанда тек әлеуметтік желідегі пікірлерге сүйенбей, нақты деректерге де назар аудару қажет.

Жалған ақпараттың қаупі

Цифрлық әлемдегі ең маңызды мәселелердің бірі – жалған ақпараттың таралуы.

Кейде адамдар сенсациялық тақырыпты көргенде жаңалықты толық оқымай-ақ бөліседі. Бірнеше минуттан кейін сол ақпарат жүздеген немесе мыңдаған адамға таралуы мүмкін.

Мұндай жағдайда ақпараттың бастапқы қайнар көзін анықтау маңызды. Жаңалықты кім жариялады? Ол қашан жарияланды? Ақпаратты басқа дереккөздер растай ма? Оқиғаға қатысы бар адамдардың пікірі бар ма?

Осындай қарапайым сұрақтар адамды жалған ақпараттан сақтандыруы мүмкін.

Әлеуметтік желідегі ақпараттың барлығы бірдей дұрыс емес, сондықтан экраннан көрген әр ақпаратқа бірден сенбей, оның қайдан шыққанын және қаншалықты сенімді екенін анықтау маңызды.

Ақпаратты тексермей тарату арқылы адам өзі де жалған мәліметтің таралуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан «мен тек бөлістім» деген түсінік жауапкершіліктен босатпайды.

Әлеуметтік желіде ақпарат тарататын әр адам белгілі бір деңгейде журналист сияқты әрекет етеді: ол ақпаратты таңдайды, жариялайды және оны басқа адамдарға жеткізеді. Сондықтан жарияланымның салдарын ойлау қажет.

Жеке өмір және цифрлық із

Жастардың цифрлық әлеміндегі тағы бір маңызды мәселе – жеке өмірді қорғау.

Көптеген адам өзінің күнделікті өмірін әлеуметтік желіде бөліседі. Қайда барғанын, кіммен кездескенін, қандай жерде болғанын немесе қандай зат сатып алғанын жариялайды. Бұл қалыпты көрінгенімен, жеке ақпараттың шамадан тыс таралуы кей жағдайда қауіп тудыруы мүмкін.

Әлеуметтік желіге жарияланған сурет немесе бейне кейін өшірілгенімен, оны басқа адам көшіріп алып сақтап қоюы ықтимал. Сондықтан кез келген материалды жарияламас бұрын «осы ақпаратты кейін де адамдар көргенін қалаймын ба?» деген сұрақты өзіне қойған жөн.

Сонымен қатар басқа адамның суретін немесе жеке мәліметін оның рұқсатынсыз жариялау дұрыс емес. Әсіресе балалар мен жасөспірімдердің қауіпсіздігіне ерекше көңіл бөлу керек.

Адамның жеке өмірі оның келісімінсіз көпшілікке көрсетілмеуі тиіс.

Цифрлық мәдениет

Цифрлық мәдениет дегеніміз – тек компьютер мен телефонды жақсы пайдалану емес. Ол интернетте өзін дұрыс ұстай білу, басқа адамдарды құрметтеу, ақпаратты тексеру және өз әрекетінің салдарын түсіну.

Мысалы, әлеуметтік желіде пікірталас кезінде адамдардың көзқарасы әртүрлі болуы мүмкін. Бір адам белгілі бір мәселені қолдаса, екіншісі оған қарсы болуы ықтимал. Бұл – қалыпты жағдай.

Бірақ пікірдің әртүрлі болуы адамдардың бір-бірін қорлауына себеп болмауы керек.

Пікірталаста қарсы адамның ойын тыңдау, өз көзқарасын дәлелмен жеткізу және жеке басқа өтпеу маңызды. Интернеттегі мәдени қарым-қатынас қоғамдағы жалпы қарым-қатынас мәдениетіне де әсер етеді.

Жастардың цифрлық сауаттылығы артқан сайын олар ақпаратты саналы түрде пайдалана алады. Олар жалған жаңалықты ажыратып, пайдалы контентті таңдап, өз пікірін мәдениетті түрде жеткізуді үйренеді.

Технология және болашақ

Цифрлық технология күн сайын дамып келеді. Жасанды интеллект, онлайн білім беру, цифрлық қызметтер және жаңа әлеуметтік платформалар адамдардың өмір салтын өзгертіп жатыр.

Болашақта жастардың технологиямен байланысы одан әрі күшейе түсетіні анық. Көптеген мамандықтарда цифрлық дағдылар маңызды рөл атқарады. Сондықтан қазіргі жастарға технологияны пайдалануды ғана емес, оны дұрыс қолдануды да үйрену қажет.

Цифрлық әлем адамға көптеген мүмкіндік береді. Бірақ мүмкіндікпен бірге жауапкершілік те келеді.

Интернетке жазылған бір сөйлемді мыңдаған адам оқуы мүмкін. Бір бейне адамның беделіне әсер етуі мүмкін. Бір жалған ақпарат адамдарды шатастыруы мүмкін.

Әр сөздің, әр суреттің, әр бейненің өз салдары болуы мүмкін.

Сондықтан әлеуметтік желідегі әр әрекетке ойланып қарау қажет.

Цифрлық әлемдегі адам

Жастардың цифрлық әлемі – тек телефон, интернет немесе әлеуметтік желіден тұрмайды. Оның ортасында адам бар.

Технология адамның білім алуына, шығармашылығын көрсетуіне, қоғаммен байланысуына және жаңа мүмкіндіктерге қол жеткізуіне жағдай жасайды. Бірақ сол мүмкіндіктерді қалай пайдаланатынымыз өзімізге байланысты.

Ақпаратты тексеру, өзгенің пікірін құрметтеу, жеке өмірге қол сұқпау, қоғамдағы мәселелерге бейжай қарамау – цифрлық ортадағы маңызды әдеттер.

Жастар технологияны саналы пайдаланған кезде интернет жай ғана көңіл көтеретін құрал емес, білім мен дамудың кеңістігіне айналады.

Бүгінгі жастар экран арқылы әлемді көріп қана қоймайды, сол әлемге өз пікірін де қосып жатыр. Сондықтан әрбір жарияланым, әрбір пікір және әрбір бөлісудің артында жауапкершілік тұрғанын түсіну маңызды.

Цифрлық әлемнің болашағы технологияның қаншалықты дамитынына ғана емес, оны пайдаланатын адамдардың мәдениеті мен жауапкершілігіне де байланысты.

Егер адам ақпаратты тексеріп, басқа адамдарды құрметтеп, өз сөзінің салдарын ойлай білсе, цифрлық кеңістік қоғамға пайда әкелетін ортаға айнала алады.

Ал технология адамға мүмкіндік береді. Сол мүмкіндікті қалай пайдалану – әр адамның өз таңдауында.