КӘДІМГІ САРЫСОЯУ (XANTHIUM STRUMARIUM L.) ӨСІМДІГІ ҚҰРАМЫНДАҒЫ ФЛАВОНОИДТАРДЫ ФИТОХИМИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

Опубликовано автором

Шайзанда А.Б., Умирзакова У.Н., Тұрдалы Қ. М.

«Фармацевттік өндіріс технологиясы» кафедрасы

«Оңтүстік қазақстан медицина академиясы» АҚ, Шымкент қ., Қазақстан

Аңдатпа
Бұл зерттеу жұмысында кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігі құрамындағы флавоноидты қосылыстарға фитохимиялық талдау жүргізілді. Өсімдік құрамындағы биологиялық белсенді заттардың ішінде флавоноидтар ерекше орын алады, себебі олар антиоксиданттық, қабынуға қарсы және микробқа қарсы белсенділік көрсетеді. Зерттеу барысында өсімдік шикізатынан экстракция жүргізіліп, құрамындағы рутин және ксантин тәрізді флавоноидты қосылыстарға сапалық талдау жасалды. Нәтижесінде зерттелген экстракт құрамында флавоноидтардың бар екені анықталды. Алынған нәтижелер кәдімгі сарысояуды фитопрепараттар өндірісінде перспективалы дәрілік өсімдік ретінде қолдануға мүмкіндік береді.

Түйінді сөздер: Xanthium strumarium L., сарысояу, флавоноидтар, рутин, фитохимиялық зерттеу, биологиялық белсенді заттар.

Өзектілігі: Соңғы жылдары табиғи текті дәрілік өсімдіктерді зерттеуге қызығушылық артып келеді. Әсіресе флавоноидтарға бай өсімдіктер фармацевтика саласында маңызды орын алады, себебі олардың антиоксиданттық және фармакологиялық белсенділігі жоғары.
Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) халық медицинасында кеңінен қолданылатын өсімдіктердің бірі болғанымен, оның құрамындағы флавоноидтардың қасиеттері толық зерттелмеген. Осыған байланысты өсімдік құрамындағы рутин және басқа флавоноидты қосылыстарды анықтау, олардың фармакологиялық маңызын бағалау қазіргі таңда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Зерттеу мақсаты: Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігі құрамындағы флавоноидты қосылыстарды фитохимиялық әдістер арқылы зерттеу және олардың сапалық құрамын анықтау.

Зерттеу материалдары мен әдістері
Зерттеу нысаны ретінде кәдімгі сарысояу өсімдігінің жер үсті бөліктері пайдаланылды. Өсімдік шикізаты кептіріліп, ұсақталғаннан кейін экстракция процесіне дайындалды.
Экстракция жүргізу үшін этил спиртінің әртүрлі концентрациялары қолданылды. Флавоноидтарды анықтау мақсатында сапалық химиялық реакциялар жүргізіліп, рутин мен басқа флавоноидтарға тән түстік өзгерістер бақыланды. Сонымен қатар алынған экстракттардың физика-химиялық қасиеттеріне талдау жасалды.

Шикізат – Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) шөбі вегетация соңында жиналып, көлеңкеде кептірілді, 2–3 мм фракцияға дейін ұнтақталды. Өсімдік түрі гербарийлік үлгімен салыстыру арқылы идентификацияланды.
Зерттеу жұмысы барысында кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің құрамындағы флавоноидты қосылыстарды анықтау мақсатында фитохимиялық талдау жүргізілді. Зерттеу нысаны ретінде өсімдіктің жер үсті бөліктері пайдаланылды. Жиналған өсімдік шикізаты табиғи жағдайда кептіріліп, ұсақталып, біркелкі ұнтақ түріне келтірілді.
Флавоноидтарды бөліп алу үшін экстракция процесінде 40% этанол ерітіндісі қолданылды. Экстракция мацерация әдісі арқылы жүргізіліп, өсімдік шикізаты белгілі уақыт аралығында этанол ерітіндісінде тұндырылды. Кейін алынған экстракт сүзгіден өткізіліп, әрі қарай фитохимиялық зерттеуге пайдаланылды. 40% этанолдың қолданылуы флавоноидты қосылыстарды тиімді бөліп алуға мүмкіндік берді, себебі бұл еріткіш полярлы биологиялық белсенді заттарды жақсы ерітеді.
Өсімдік құрамындағы флавоноидтарды анықтау үшін бірнеше сапалық реакциялар жүргізілді. Натрий гидроксиді ерітіндісімен әрекеттескен кезде экстракттың сары түске боялуы флавоноидтардың бар екендігін көрсетті. Сонымен қатар алюминий хлоридімен жүргізілген реакция нәтижесінде ерітінді түсінің қарқындануы байқалды, бұл рутин тәрізді флавоноидты қосылыстардың болуын дәлелдеді.
Зерттеу барысында алынған экстракттың органолептикалық қасиеттері де бағаланды. Экстракт қою қоңыр түсті, өзіне тән иісі бар және біртекті консистенциялы болды. Фитохимиялық талдау нәтижелері кәдімгі сарысояу өсімдігінің құрамында флавоноидтардың жеткілікті мөлшерде кездесетінін көрсетті.
Алынған нәтижелер өсімдіктің антиоксиданттық және биологиялық белсенді қасиеттерінің флавоноидты қосылыстармен байланысты екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар зерттеу нәтижелері кәдімгі сарысояуды фитопрепараттар өндірісінде қолданудың перспективалы екенін көрсетті.

Зерттеу нәтижелері
Жүргізілген фитохимиялық зерттеу нәтижесінде кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің 40% этанолмен алынған экстракт құрамында флавоноидты қосылыстардың бар екені анықталды.
Сапалық реакциялар барысында натрий гидроксидімен әсер еткенде ерітіндінің сары түске боялуы, ал алюминий хлоридімен әрекеттескенде түс қарқындылығының артуы байқалды. Бұл нәтижелер өсімдік құрамында рутин және басқа флавоноидтарға тән қосылыстардың бар екенін көрсетті.
Экстракция үшін қолданылған 40% этанол флавоноидтарды тиімді бөліп алатын оңтайлы еріткіш ретінде бағаланды. Алынған экстракттың органолептикалық қасиеттері қою қоңыр түсті, өзіне тән иісі бар және біртекті құрылымды екені анықталды.
Жалпы зерттеу нәтижелері өсімдік шикізатында флавоноидтардың жеткілікті мөлшерде кездесетінін және оның фитохимиялық құндылығы жоғары екенін дәлелдеді.

Қорытынды
Кәдімгі сарысояу (Xanthium strumarium L.) өсімдігінің құрамындағы флавоноидтарды фитохимиялық зерттеу нәтижесінде оның биологиялық белсенді заттарға бай екені анықталды.
40% этанолмен жүргізілген экстракция флавоноидты қосылыстарды тиімді бөліп алуға мүмкіндік беріп, зерттеу үшін сапалы экстракт алуға жағдай жасады. Сапалық реакциялар нәтижесінде рутинге ұқсас флавоноидтардың бар екені дәлелденді.
Алынған деректер кәдімгі сарысояуды фармацевтикалық салада, әсіресе антиоксиданттық және қабынуға қарсы бағыттағы фитопрепараттар әзірлеуде қолдануға ғылыми негіз бола алады.